Vandaa, op 17 november, zijn stomaverpleegkundigen Annette Gardien en Barbara Weterings al 25 jaar een hecht duo in het HagaZiekenhuis in Den Haag. In die jaren zagen ze de stomazorg ingrijpend veranderen. Maar één ding bleef hetzelfde: een stoma zet je leven op zijn kop. Juist daarom blijft persoonlijke aandacht onmisbaar.
‘Ik ben wat preciezer,’ zegt Annette Gardien lachend. Barbara Weterings vult meteen aan: ‘En ik ben wat meer een flapuit.’
Het typeert hun samenwerking. Verschillend zijn ze zeker, maar juist daardoor zijn ze al een kwart eeuw een sterk team. Zelf noemen ze het ‘een beetje yin en yang’. Ze weten precies hoe de ander denkt en kunnen elkaars zinnen bijna afmaken.
‘Als we allebei een patiënt hebben gezien, weten we eigenlijk precies wat de ander heeft verteld,’ zegt Barbara. ‘Dat is in al die jaren vanzelf zo gegroeid.’
Hun 25-jarig jubileum vierden ze onlangs met collega’s en stomadragers. Een mooi moment om terug te kijken. Want niet alleen zijzelf zijn veranderd in die jaren, de stomazorg is dat ook.
Van papier naar digitaal
Als ze moeten aangeven wat de grootste verandering is in hun werk, hoeft Annette niet lang na te denken. ‘De computer.’
Waar vroeger het spreekuur begonnen met het zoeken naar een papieren dossier, staat nu vrijwel alle informatie direct op het scherm. Bestellingen van stomamateriaal verlopen digitaal en zorgverleners wisselen makkelijker informatie uit.
‘Dat heeft ons werk echt professioneler gemaakt’, vertelt Annette. ‘Vroeger liep je met een papieren agenda rond en gebeurde het regelmatig dat een patiënt in de wachtkamer zat terwijl niemand wist voor wie hij kwam. Dat kun je je nu bijna niet meer voorstellen.’
Maar digitalisering en efficiëntie hebben ook een keerzijde, vindt Barbara. ‘Vroeger begon een gesprek vaak met de vraag: wilt u koffie of thee? Er was meer rust. Tegenwoordig wil je in een uur zoveel mogelijk bespreken. Alles moet sneller. Daardoor is het contact soms ook zakelijker.’
Na twee dagen weer naar huis
Nog ingrijpender is de verandering in de behandeling. Na een grote buikoperatie lag iemand vroeger soms twee weken in het ziekenhuis. Tegenwoordig kan een patiënt al na een paar dagen naar huis.
Dat is vooruitgang: operaties zijn minder belastend en mensen herstellen sneller. Maar voor iemand die net een stoma heeft gekregen, betekent het ook dat er in korte tijd veel moet gebeuren.
‘Je hoort dat je ernstig ziek bent, je hebt opeens een ander lichaamsbeeld, je moet leren omgaan met een stoma én je wilt zo snel mogelijk weer naar huis,’ zegt Annette. ‘Dat is ontzettend veel tegelijk.’
Barbara: ‘De informatie die wij geven, komt dan lang niet altijd binnen. Dat is ook logisch. Mensen zitten nog helemaal in de overlevingsstand.’
Daarom proberen ze goed aan te voelen wat iemand op dat moment aankan. Barbara herinnert zich gesprekken waarin ze een patiënt een foto van een stoma liet zien en onmiddellijk merkte dat hij dichtklapte. ‘Dan heeft het geen zin om door te praten. Vroeger deed ik dat misschien nog wel. Nu weet ik dat het beter is om te stoppen en er later op terug te komen.’
Die ervaring leer je niet uit een boek, zeggen ze. Daar zijn jaren praktijk voor nodig.
Andere patiënten
Tegelijkertijd is ook de medische techniek veranderd. Er worden minder geplande stoma’s aangelegd. Door het bevolkingsonderzoek naar darmkanker worden tumoren eerder ontdekt en door betere operatietechnieken kunnen chirurgen vaker opereren zonder een blijvend stoma aan te leggen.
‘Dat is natuurlijk geweldig nieuws,’ zegt Barbara. ‘Maar de patiënten die uiteindelijk wél een stoma krijgen, zijn vaak juist veel zieker of moeten met spoed worden geopereerd.’
Vooral dat laatste maakt verschil. Wie vooraf weet dat er een stoma komt, kan zich voorbereiden, materiaal bekijken en zich alvast mentaal voorbereiden. Bij een spoedoperatie ontbreekt dat. Barbara: ‘Mensen worden wakker en ineens heb je een stoma. Dan begin je eigenlijk al met een achterstand.’
Meer dan techniek
Juist daarom gaat het werk van een stomaverpleegkundige volgens Annette en Barbara over meer dan de praktijk. ‘Je kunt een stoma technisch perfect verzorgen,’ zegt Annette. ‘Maar als iemand zich onzeker voelt, niet meer naar buiten durft of bang is voor lekkage, dan is je werk nog niet af.’
Daarom praten ze met patiënten over werk, relaties, sporten, vakantie en andere zaken uit het leven. Daarbij werken ze samen met chirurgen, diëtisten, fysiotherapeuten, psychologen, leveranciers van hulpmiddelen en de wijkverpleging. ‘Iedereen kijkt vanuit het eigen vakgebied’, zegt Annette. ‘Wij proberen naar de persoon als geheel te kijken.’
Barbara vat samen: ‘Wij willen mensen hun leven teruggeven. Dat is eigenlijk waar ons vak over gaat.’
Annette: ‘Je loopt een tijd mee met mensen in een kwetsbare periode. Als je dan ziet dat iemand later weer op vakantie gaat, sport of gewoon durft te genieten, weet je waarvoor je het doet.’
In de woonkamer
Annette en Barbara leggen vanuit het HagaZiekenhuis ook huisbezoeken af. Dat geeft hun soms informatie die in de spreekkamer niet naar voren komt. Annette: ‘In het ziekenhuis zie je maar een klein deel van iemands leven. Thuis zie je hoe hij of zij werkelijk met de stoma omgaat.’
Barbara herinnert zich bijvoorbeeld een patiënt bij wie een grote doos met stomamaterialen pontificaal in de woonkamer stond. ‘Dan zeggen we: zet die nou in de voorraadkast. Dat klinkt simpel, maar daardoor word je niet de hele dag aan je stoma herinnerd.’
Ook problemen met de verzorging kunnen thuis sneller zichtbaar worden. Annette en Barbara beseffen dat dergelijke huisbezoeken lang niet overal mogelijk zijn. Voor hun eigen manier van werken vinden ze het wel zeer waardevol.
Nieuwe uitdagingen
Ondanks alle vooruitgang zijn er ook nieuwe problemen. Zo zien Annette en Barbara vaker patiënten met overgewicht, wat het aanleggen en verzorgen van een stoma ingewikkelder kan maken. Huidproblemen, lekkages en een buikwandbreuk komen daardoor vaker voor.
Tegelijkertijd is dit een gevoelig onderwerp. ‘Je wilt mensen niet veroordelen,’ zegt Barbara. ‘Maar je weet wel dat gewicht invloed kan hebben op hoe een stoma functioneert. Soms krijgt de arts de schuld. Die zou de stoma verkeerd hebben aangelegd. Maar het is nu eenmaal veel moeilijker om een stoma goed aan te leggen als iemand veel te zwaar is.’
In plaats van kritische opmerkingen maken, kijken ze vooral vooruit, vertelt Annette. ‘Als iemand eenmaal een stoma heeft, bespreken we wat je kunt doen om verdere problemen te voorkomen. Dat is belangrijker dan met een beschuldigende vinger wijzen.’
Ook de diversiteit van patiënten vraagt om aandacht. In Den Haag begeleiden ze mensen met zeer uiteenlopende culturele achtergronden. ‘Ziekte en zorg worden niet in iedere traditie op dezelfde manier beleefd,’ aldus Annette. ‘Schaamte speelt soms een rol. Daar moet je rekening mee houden.’
De taal kan een extra hindernis zijn. Soms vertalen kinderen voor hun ouders. ‘Dat doen ze vaak met liefde en betrokkenheid,’ zegt Barbara. ‘Maar je weet niet altijd precies welke boodschap uiteindelijk overkomt. Zeker niet als het over gevoelige onderwerpen gaat.’
Buiten het ziekenhuis
Hun betrokkenheid bij stomazorg houdt niet op bij hun dagelijkse werk. Annette en Barbara zijn actief in landelijke werkgroepen, denken mee over hulpmiddelen, verzorgen scholingen en werken mee aan richtlijnen. Ook zijn ze al jaren betrokken bij de Stomavereniging, onder meer als lid van de redactie van Vooruitgang. ‘Zo blijf je jezelf ontwikkelen’, zegt Annette. ‘Je ziet hoe collega’s elders werken en kunt je eigen ervaring gebruiken om de zorg verder te verbeteren.’
Ook verantwoord omgaan met stomamaterialen vinden ze belangrijk. Mensen moeten krijgen wat ze nodig hebben, benadrukken ze, maar verspilling willen ze voorkomen. Annette: ‘Het is niet alleen een kwestie van kosten. Het gaat ook om duurzaamheid. Het blijft zonde als ongebruikte materialen uiteindelijk worden weggegooid.’
Blijven vechten
Na 25 jaar hebben ze nog steeds wensen. Een daarvan is meer erkenning voor gespecialiseerde stomazorg, ook op langere termijn. ‘Nu is het vaak lastig om mensen ook na het eerste jaar onder controle te houden,’ zegt Annette. ‘Terwijl een jaarlijkse controle veel problemen kan voorkomen.’
Ze hopen daarom dat de toegevoegde waarde van gespecialiseerde stomazorg beter wordt erkend, én bekostigd. Barbara: ‘Daarmee help je uiteindelijk niet alleen de patiënt. Je kunt er ook complicaties mee voorkomen en dus bijdragen aan lagere zorgkosten.’
En nog iets over henzelf? Na 25 jaar lijken ze nog steeds heel goed samen te werken.
‘We verschillen behoorlijk van elkaar’, zegt Annette.
‘Gelukkig maar’, lacht Barbara. ‘Anders zou het maar saai worden.’